Bornova ve Evka 3'te yaşayan aileler için

Kısa yanıt: Türkiye'de skolyoz için ulusal bir tarama programı yoktur. Tarama, bazı illerde il sağlık müdürlükleri ile il millî eğitim müdürlükleri arasında imzalanan protokollerle yürütülür ve her ilde bulunmaz. Omurgadaki asimetrinin ilk fark edildiği yer bu yüzden çoğunlukla evdir. Bornova'da bir asimetri fark edildiğinde izlenen yol genellikle aile hekimi ya da çocuk hekimiyle başlar, ortopedi ve travmatoloji ya da fiziksel tıp ve rehabilitasyon ile sürer, ayakta çekilen tüm omurga röntgeni ve Cobb açısı (eğriliğin röntgende ölçülen derecesi) ölçümüyle sonuçlanır. Fizyoterapi, hekim tanıyı koyduktan sonra devreye girer. Görüşmeler Erzene Mahallesi 113 Sokak No: 1/3 adresinde yapılır; Evka 3 metro istasyonu aynı mahallededir ve M1 hattının doğu yönündeki son durağıdır.

Türkiye'de skolyoz taraması nasıl yürüyor

Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'nün yayımladığı ulusal tarama programları listesinde yenidoğan tarama programı, yenidoğan ve okul çağı işitme taramaları, yenidoğan ile okul öncesi ve okul çağı görme taramaları, gelişimsel kalça displazisi taraması, evlilik öncesi SMA taşıyıcı taraması ve hemoglobinopati kontrol programı yer alıyor. Skolyoz bu listede geçmiyor. Yani bir çocuğun omurgası, ülke genelinde işleyen düzenli bir program kapsamında görülmüyor.

Bu, Türkiye'de skolyoz taramasının hiç yapılmadığı anlamına gelmiyor. Tarama il düzeyinde, il sağlık müdürlükleri ile il millî eğitim müdürlükleri arasında imzalanan protokollerle yürüyor. Samsun İl Sağlık Müdürlüğü'nün 2022'de duyurduğu program bunun bilinen bir örneğidir: beşinci ile sekizinci sınıflar arasındaki öğrenciler ve aile hekimine başvuran 10-15 yaş grubu çocuklar kapsama alınmış, muayeneleri fizyoterapistler yapmış, şüphe saptanan çocuklar fiziksel tıp ve rehabilitasyon hastanesine yönlendirilmiştir.

Bir çocuğun skolyoz açısından taranıp taranmayacağı, sonuçta hangi ilde ve hangi yıl okuduğuna bağlı kalıyor.

Taramanın kendisi de tartışmasız bir konu değil. Amerika Birleşik Devletleri Koruyucu Hizmetler Görev Gücü, 2018'de 10-18 yaş arası ergenlerde skolyoz taramasının yarar ve zararlarını tartabilmek için eldeki kanıtı yetersiz bulduğunu açıkladı. Bu ifadenin anlamı, taranan ve taranmayan çocukları uzun yıllar boyunca karşılaştıran çalışmaların bulunmamasıdır; taramanın zararlı olduğu yönünde bir yargı içermez. Nitekim aynı kurum, 2004'teki taramaya karşı olan önerisinden bu değerlendirmeyle vazgeçmiştir. Bir aile için buradan çıkan pratik sonuç sade: okulda bir tarama yapılmasını beklemek yerine evdeki gözlemi sürdürmek gerekir.

Bornova'da kaç çocuk risk yaşında

Bornova Kaymakamlığı'nın yayımladığı eğitim istatistiklerine göre ilçedeki resmî ve özel okullarda toplam yaklaşık 83.000 öğrenci bulunuyor. Bu rakam kaynağında tarih belirtilmeden yayımlandığı için kesin güncel değer olarak değil, büyüklük mertebesi olarak okunmalıdır. Ergen idiyopatik skolyozun risk penceresi on ile on beş yaş arasındadır; Türkiye'de kırk ilde yürütülen tarama çalışması da tam olarak bu yaş aralığını taramıştır. Bu aralık ilkokulun son sınıfına, ortaokulun tamamına ve lisenin ilk yılına denk gelir. İlçede tarama yaşında olan çocuk sayısı bu haliyle on binlerle ifade ediliyor.

Sıklık tarafında Türkiye'ye ait doğrudan bir veri var. Kırk ilde seksen beş okulda 16.045 öğrencinin tarandığı çalışmada ergen idiyopatik skolyoz sıklığı %2,3 bulundu; kızlarda %3,1, erkeklerde %1,5. Aynı çalışmada saptanan eğriliklerin %90,5'i hafif kabul edilen 10-19 derece aralığındaydı.

Bu iki sayı birlikte okunmalıdır. Ortalama bir sınıfta bir ya da iki çocukta skolyoz bulunması şaşırtıcı değildir; dolayısıyla "bizim çocukta olmaz" varsayımı yersizdir. Öte yandan saptanan eğriliklerin büyük çoğunluğu hafiftir ve cerrahi eşiğin çok uzağındadır; skolyoz sözcüğünü duyar duymaz akla gelen ameliyat görüntüsü, vakaların küçük bir bölümünün gerçeğidir.

Evde neye bakılabilir

Skolyoz çoğunlukla ağrısız ilerler ve bu yüzden geç fark edilir. Evde bakılabilecek işaretler basittir ve çocuğun sırtının çıplak görülebildiği bir anda, örneğin banyodan sonra ya da havuz kenarında değerlendirilebilir.

• Bir omzun diğerinden yüksek durması.
• Kürek kemiklerinden birinin daha çok dışa çıkması.
• Kollarla gövde arasında kalan boşluğun iki yanda farklı görünmesi.
• Belin bir yanının daha girintili olması, eteğin ya da pantolon paçasının bir tarafta sürekli uzun kalması.
• Öne eğilme sırasında sırtın bir yanının kabarık görünmesi.

Son madde, muayenede Adams öne eğilme testi olarak adlandırılan bakının evdeki karşılığıdır. Çocuk ayakları bitişik, dizleri düz ve kolları serbest sarkarken öne eğilir. Arkadan bakan kişi omurga boyunca bir tarafın diğerine göre kabarık olup olmadığını değerlendirir. Bu kabarıklık, omurganın kendi ekseni etrafında dönmesinin dışarıdan görünen izidir.

Tarama muayenelerinde bu bakıya skolyometre ile yapılan gövde rotasyon açısı ölçümü eşlik eder. Skolyometre, çocuk öne eğilmişken sırtın iki yanı arasındaki yükseklik farkını derece cinsinden okuyan basit bir alettir. Türkiye'deki prevalans çalışmasında 5 derece ve üzeri rotasyon ölçülen ya da öne eğilme testi pozitif bulunan öğrenciler görüntülemeye yönlendirilmiştir; uluslararası literatürde 7 derece de sevk eşiği olarak kullanılır. Eşiğin düşürülmesi daha çok çocuğu yakalar ama daha çok sağlıklı çocuğu da gereksiz röntgene gönderir, bu yüzden tek bir doğru eşik yoktur.

Küçük asimetrilerin ne kadar yaygın olduğunu gösteren bir veri de var. Bin lise öğrencisinin tarandığı çalışmada öğrencilerin %80'inde 3 derece ve üzeri gövde rotasyonu ölçülmüştür. Hafif bir eğrilik izlenimi tek başına bir hastalık göstergesi sayılmaz.

Evde yapılan bakı yalnızca bir uyarı işareti verir; tanıyı hekim koyar. Skolyoz tanısı, röntgende ölçülen Cobb açısının 10 derece ve üzerinde olması ve eksen rotasyonunun tanınabilmesiyle konur. Bunun altındaki asimetriler skolyoz olarak adlandırılmaz. Evde bakılacak işaretlerin ayrıntılı anlatımı evde belirti fark etme sayfasında yer alıyor.

İzmir'de izlenen yol

Skolyoz şüphesi olan bir çocuk için İzmir'de yürüyen sıra, ülkenin geri kalanıyla aynıdır. Aile önce aile hekimine ya da çocuk hekimine başvurur, oradan ortopedi ve travmatolojiye ya da fiziksel tıp ve rehabilitasyona yönlendirilir. Doğrulanmış il tarama protokollerinde şüpheli bulunan çocuklar fiziksel tıp ve rehabilitasyon bölümüne sevk edilir; ortopedi ve travmatoloji ile çocuk ortopedisi de başvurulan bölümler arasındadır. Tanı, ayakta çekilen tüm omurga ön-arka röntgeninde Cobb açısı ölçülerek konur.

İzmir'de bu değerlendirme üniversite hastanelerinin, eğitim ve araştırma hastanelerinin ve çocuk hastanelerinin ilgili polikliniklerinde yapılır. Hangi merkeze gidileceğini ailenin ulaşım düzeni ve hekimin yönlendirmesi birlikte belirler. Bornova'da oturan bir aile için ilçedeki üniversite kampüsünün içinde yer alan hastane coğrafi olarak en yakın seçeneklerden biridir. Metro hattı kampüsün kenarından geçer ve kampüs girişi Evka 3'ten bir önceki duraktır.

Sürecin farklı parçaları farklı yerlerde yürüyebilir. Tanı, görüntüleme ve cerrahi izlem hekim ve hastane işidir. Haftada birkaç kez tekrarlanan birebir bir egzersiz programının sürdürülmesi ise ayrı bir düzen ve süreklilik ister; randevu saatinin okul programına oturması, ev programının takip edilmesi ve belirli aralıklarla yeniden ölçüm yapılması gerekir. Bu iki başlığı birbirinin alternatifi saymak yanlış olur, çünkü ikisi aynı sürecin farklı parçalarıdır.

"Takip edelim" dendiğinde ne yapılabilir

Bu aşamada en sık karşılaşılan tablo şöyledir: ölçülen açı cerrahi eşiğin belirgin biçimde altındadır, hekim altı ay sonraya kontrol verir ve aile elinde somut bir görev olmadan eve döner. Çoğu velinin internette arama yapmaya başladığı an tam olarak burasıdır.

Hekimin izlem kararı gerekçelidir. Büyüme sürerken bir eğriliğin nasıl davranacağı önceden bilinemez ve düzenli kontrol, ilerlemeyi zamanında yakalamanın yoludur. Yine de izlem kararı, ailenin bu aralıkta yapabileceği bir şey olmadığı anlamına gelmez.

İzlem döneminin neden bu kadar önemsendiğini en açık biçimde anlatan şey, uluslararası kılavuzun erişkinlik için verdiği iki eşiktir. İskelet olgunluğuna 30 dereceyi aşan bir eğrilikle ulaşıldığında erişkinlikte ilerleme riski artar. 50 dereceyi aşan eğriliklerde ise erişkinlikte ilerlemenin neredeyse kesin olduğu konusunda uzlaşı vardır. Büyüme dönemindeki izlemin ve tedavinin asıl amacı bu yüzden çocuğu iskelet olgunluğuna mümkün olan en düşük dereceyle ulaştırmaktır, çünkü o derece sonraki yılların gidişatını büyük ölçüde belirler.

Bu aralıkta anlamlı olan birkaç şey var. Çocuğun boyu düzenli aralıklarla ölçülür ve kızlarda ilk adet tarihi not edilir, çünkü kalan büyümenin tahmini eğriliğin ilerleme riskini belirleyen ana etkendir. Hekimin verdiği kontrol aralığı kaçırılmaz. Skolyoza özgü bir fizyoterapi değerlendirmesi bu dönemde yapılabilir ve hekimin izleyeceği bulgularla birlikte kaydedilir. Tanı sürecinin ve izlem takviminin ayrıntısı tanı süreci ve takip sayfasında anlatılıyor.

Sporun kesilmemesi de bu dönemin somut başlıklarından biridir ve elde bunu destekleyen bir veri bulunuyor. Tam zamanlı korse kullanan 785 çocuk ve ergenin izlendiği çalışmada, haftada iki kez ve daha sık spor yapanların on sekiz aylık izlemde daha yüksek iyileşme olasılığına sahip olduğu bildirilmiştir. Yani korse takan bir çocukta bile spor, sonuçları olumsuz etkilememiştir. Bu bulgu ileriye dönük bir kohort analizinden gelir ve randomize bir çalışma değildir; spor yapan çocukların motivasyon ya da korse uyumu bakımından farklı olması ihtimali göz ardı edilemez. Yine de bulgunun yönü, "skolyozlu çocuk spordan uzak dursun" şeklindeki yaygın tavsiyeyi savunulamaz kılıyor.

Egzersizin ne yapabildiği, ne yapamadığı

Skolyoza özgü fizyoterapi egzersizleri uluslararası kılavuzda dört ilke üzerine kurulu bir yaklaşım olarak tanımlanır: aktif otokoreksiyon (çocuğun eğriliği kendi kas çalışmasıyla düzeltilmiş konuma getirmesi), günlük yaşam aktivitelerinde eğitim, düzeltilmiş duruşun stabilizasyonu ve hasta eğitimi. Schroth yöntemi bu tanımın altındaki en yaygın bilinen ekoldür.

Kanıt tablosu karışıktır ve bunu olduğu gibi aktarmak gerekir. Randomize kontrollü çalışmalar olumlu yönde sonuçlar bildirmiştir; Türkiye'den yapılan bir çalışmada fizyoterapist gözetiminde yürütülen klinik seansların yalnızca ev programı uygulanan gruba göre daha iyi sonuç verdiği gösterilmiştir. Buna karşılık 13 çalışmayı ve 583 katılımcıyı birleştiren 2024 tarihli Cochrane derlemesi, terapötik egzersizin yararlarının belirsiz olduğu ve kanıtın düşük kesinlikte kaldığı sonucuna varmıştır. Meta-analizlerde görülen ortalama iyileşme yaklaşık üç derecedir ve bu, radyolojik ölçümde klinik olarak anlamlı kabul edilen beş derecelik eşiğin altında kalır. Bir başka 2024 meta-analizinde ise eğrilik 30 derece ve üzerindeyken bu egzersizlerin Cobb açısı üzerindeki etkisi kontrol gruplarına göre anlamlı bulunmamıştır.

Bugünkü kanıtla söylenebilecek olan şu kadarıdır. Skolyoza özgü egzersizler eğriliğin ilerlemesini yavaşlatmaya, gövde simetrisine ve yaşam kalitesine katkı sağlayabilir; yapısal bir eğriliği ortadan kaldırdıklarına dair kanıt yoktur ve korse endikasyonu konmuş bir çocukta korsenin yerine geçmezler.

Korse konusunda ise elde daha net bir veri bulunuyor. Korsenin işe yarayıp yaramadığından çok, çocuğun onu kaç saat taktığı belirleyicidir: günde ortalama 6 saatin altında takan çocuklarda başarı oranı hiç korse takmayan gruptaki kadardır, günde 12,9 saat ve üzerinde takanlarda ise belirgin biçimde yükselir. Korse ile egzersizin birlikte nasıl yürüdüğü korse ve egzersiz sayfasında, yöntemin kendisi Schroth yöntemi sayfasında ele alınıyor.

Fizyoterapi bu tabloda nereye oturuyor

Fizyoterapistin yetki sınırı açıktır ve bunu baştan söylemek aileye zaman kazandırır. Tanı konmaz, röntgen istenmez, korse reçete edilmez ve hekimin kararı değiştirilmez. Fizyoterapi, hekim kararını uygular ve destekler.

Değerlendirmede yapılanlar ise şunlardır: öykü alınması, duruş ve gövde simetrisi bakısı, esneklik ile kuvvet ölçümleri, nefesin eğriliğe nasıl eşlik ettiğinin incelenmesi, okul ve spor düzeninin konuşulması. Çalışma birebir yürütülür ve seans 60 dakikadır. Bir seansın akışı ilk değerlendirme ve bir seans nasıl geçer sayfasında adım adım anlatılıyor.

Cerrahi eşiğe yaklaşmış ya da kısa sürede belirgin biçimde ilerlemiş bir tabloda öncelik hekimdedir. Böyle bir durumda aile ilgili hekime yönlendirilir ve bunu açıkça söylemek, sürecin doğru sırasını korumak anlamına gelir.

Klinik konumu ve ulaşım

Adres Erzene Mahallesi 113 Sokak No: 1/3 Bornova, İzmir'dir. Evka 3 metro istasyonu resmî kayıtta aynı mahallenin sınırları içindedir, yani klinikle aynı mahalledir.

Evka 3, M1 metro hattının doğu yönündeki son durağıdır. Şehrin batı aksından gelen bir yolcunun durağı kaçırma ihtimali bulunmaz, çünkü tren zaten burada biter. İstasyonda iki yan peron vardır. Korse kullanan ya da hareketi geçici olarak kısıtlanmış bir çocukla gelecek aileler için istasyonun asansör ve rampa durumu önemli bir ayrıntıdır; bu olanaklar zaman içinde değişebildiğinden gelmeden önce İzmir Metro'nun güncel istasyon bilgisinin kontrol edilmesi yerinde olur. Ege Üniversitesi istasyonu Evka 3'ten bir önceki duraktır.

İZBAN ile gelen ailelerin doğrudan bir Evka 3 bağlantısı yoktur. Aliağa, Menemen, Karşıyaka aksından ya da Torbalı, Selçuk yönünden gelen yolcular Halkapınar veya Hilal istasyonunda metroya aktarma yaparak Evka 3'e kadar gelebilir. Halkapınar Aktarma Merkezi bu geçişin ana düğüm noktasıdır.

Otobüsle gelenler için istasyonun yanındaki Evka Aktarma Merkezi kullanılır ve istasyona yürüme mesafesindedir. Hat numaraları zaman içinde değiştiği için burada numara verilmiyor; güncel hat bilgisi ESHOT'un kendi kaynağından kontrol edilmelidir. Araçla gelenler için istasyon çevresinde otopark imkânı bulunuyor, ancak kapasite ve kullanım koşulları değişebildiğinden bu da gelmeden önce kontrol edilmelidir.

Randevu düzeni ve okul programı

Çalışma randevu ile yürür ve seanslar birebirdir. Süreç, ücretsiz ve on beş dakikalık bir ön görüşmeyle başlar; bu görüşmede muayene yapılmaz, çocuğun durumu kısaca dinlenir, elde hangi belgelerin bulunduğu sorulur ve bir değerlendirmenin o aşamada anlamlı olup olmadığı konuşulur. Anlatılanlar öncelikle bir hekim değerlendirmesini gerektiriyorsa önce ilgili hekime başvurulması önerilir.

Okul çağındaki bir çocuk için seans saatinin ders programına göre planlanabilmesi pratik bir gerekliliktir. Randevu saatleri bu nedenle ders çıkışına ya da ailenin ulaşım düzenine göre konuşularak belirlenir. LGS ve YKS gibi yoğun dönemlerde çalışma programının yükü ayrıca ele alınır. Ev programının uygulanabilirliği, ailenin gerçekten kaldırabileceği bir düzeye göre kurulmadığında sürdürülemez hale gelir ve bu durumu baştan konuşmak sonradan suçluluk üretmesini önler.

Değerlendirmeye gelirken varsa röntgen filmi ve raporu, hekimin yazdığı notlar ve korse kullanılıyorsa korsenin kendisi getirilir. Veli, çocuğunun yaşına ve tercihine göre odada bulunabilir. Kaç seans gerekeceği ilk değerlendirme yapılmadan söylenemez. Program, çocuğun eğriliğine, büyüme durumuna ve ailenin haftalık düzenine göre kurulur.

Hangi bulguda vakit kaybetmeden hekime gidilir

Skolyozlu çocukların çoğunda ağrı yoktur. İdiyopatik skolyozlu 2.442 hastanın incelendiği bir çalışmada 560 hastada (%23) ilk başvuru anında sırt ağrısı bulunmuş, 210 hastada (%9) izlem sırasında ağrı gelişmiştir. Çalışmanın asıl uyarısı buradan gelir: ağrısı olan 560 hastanın 48'inde skolyozdan bağımsız, altta yatan başka bir hastalık saptanmıştır. Bunlar arasında omurganın arka elemanlarında görülen kırık ve kayma (spondiloliz ve spondilolistezis), sırtın öne doğru yuvarlaklaşmasıyla giden bir büyüme bozukluğu (Scheuermann kifozu), omurilik içinde sıvı dolu bir boşluk oluşması (siringomiyeli) ve disk hernisi vardır.

Bu nedenle belirgin sırt ağrısı "skolyozun ağrısıdır" diyerek geçiştirilmemeli, hekim tarafından değerlendirilmelidir. Aşağıdaki bulgulardan biri varsa randevu beklenmeden hekime başvurulmalıdır.

• Geceleri uykudan uyandıran ya da dinlenmekle geçmeyen sırt ağrısı.
• Ateş, kilo kaybı ya da genel durum bozukluğunun ağrıya eşlik etmesi.
• Bacaklarda güçsüzlük, uyuşma, karıncalanma ya da yürüyüşte değişiklik.
• İdrar veya dışkı kontrolünde ortaya çıkan değişiklik.
• Asimetrinin haftalar içinde belirgin biçimde artması.
• Eğriliğin okul öncesi yaşta fark edilmesi.

Bu bulguların hiçbiri fizyoterapiyle değerlendirilecek başlıklar arasında yer almaz ve hiçbiri beklemeyi kaldırmaz. Skolyoz sürecinin geri kalanında ise acele edilmesi gereken bir şey yoktur; belirleyici olan, kontrol aralıklarının aksatılmaması ve büyüme sürerken çocuğun gözden kaçmamasıdır.